Italiaanse uitdrukkingen die je niet letterlijk kunt vertalen

Het Italiaans zit vol uitdrukkingen die meer betekenen dan hun letterlijke vertaling. Ze steunen niet op grammatica, maar op geschiedenis, cultuur en de gewoontes van de mensen die ze bedachten. Daardoor komen de woorden wel mee in een vertaling, maar de betekenis blijft achter.

Sommige Italiaanse uitdrukkingen reizen moeiteloos mee. Battere il ferro finché è caldo is gewoon: het ijzer smeden als het heet is. Over die uitdrukkingen gaat dit artikel niet. Elke uitdrukking hieronder doorstaat twee tests: je kunt hem niet letterlijk vertalen zonder dat de betekenis verdwijnt, én Italianen gebruiken hem vandaag de dag in gewone gesprekken.

Niets hiervan komt uit een spreekwoordenboek. Je hoort het allemaal binnen een week luisteren in een bar of aan een eettafel.

Italiaanse uitdrukkingen uit de keuken

Essere pieno come un uovo (zo vol zijn als een ei): dit zeg je na een lange zondaglunch, wanneer de volgende gang weigeren een kwestie van overleven is geworden. Een ei heeft geen lege ruimte vanbinnen, en na vier gangen jij ook niet.

Cade a fagiolo (het valt als een boon): iets wat precies op het juiste moment komt, valt als een boon. Een onverwachte betaling net wanneer een rekening vervalt, of een vriend die belt precies wanneer je hulp nodig had. Het Nederlands zegt hier: dat komt als geroepen.

Essere come il prezzemolo (zijn als peterselie): peterselie duikt op in bijna elk Italiaans gerecht, en iemand die als peterselie is, duikt overal op: bij elk etentje, op elke foto. De plagerij is genegen bedoeld, en Italianen glimlachen als een buitenlander hem goed gebruikt.

Tutto fa brodo (alles maakt bouillon): elk restje in de pan maakt de bouillon rijker, en elke kleine bijdrage helpt de situatie. Italianen zeggen het wanneer ze bescheiden hulp of kleine winst accepteren: niet wat we hoopten, maar het gaat de pan in. Vergelijkbaar met het Nederlandse: alle beetjes helpen.

Rendere pan per focaccia (brood teruggeven voor focaccia): kwaad met iets even kwaads vergelden, of net iets ergers. De ruil klinkt eerlijk, brood voor brood, maar focaccia is het rijkere brood, en het antwoord doet meer pijn dan de belediging.

C’entra come i cavoli a merenda (het past erbij als kool bij de merenda): de merenda is het tussendoortje dat Italiaanse kinderen tussen lunch en avondeten eten: brood met jam, een plak cake, koekjes. Klein, zoet, voorspelbaar. Kool is iets wat een Italiaans kind nooit zou eten, en al helemaal niet als tussendoortje. De uitdrukking veegt alles weg wat volstrekt misplaatst is: een opmerking die nergens op slaat, een regel toegepast op de verkeerde situatie.

Che c’entra? C’entra come i cavoli a merenda!

Dieren

In bocca al lupo (in de bek van de wolf): de Italiaanse manier om succes te wensen, en tegelijk een klein ritueel. Het enige juiste antwoord is crepi il lupo (moge de wolf sterven) of gewoon crepi. „Grazie” zeggen brengt ongeluk. Tegenwoordig geven vooral dierenliefhebbers de voorkeur aan viva il lupo (lang leve de wolf).

Conosco i miei polli (ik ken mijn kippen): een boer weet precies wat elke kip zal doen, en een Italiaan die dit zegt weet precies hoe iemand zich zal gedragen: de collega die te laat komt, de neef die om geld zal vragen. Het wordt gezegd met een veelbetekenende blik, half genegenheid, half berusting. Het Nederlands heeft hier zijn eigen versie: ik ken mijn pappenheimers.

Essere quattro gatti (met vier katten zijn): wanneer er bijna niemand komt opdagen, zijn de aanwezigen vier katten. Een vergadering, een feest, een plein op een regenachtige dinsdag: eravamo quattro gatti, er was bijna geen mens. Het Nederlands kiest voor een ander dier: er was geen kip.

Prendere lucciole per lanterne (vuurvliegjes voor lantaarns aanzien): iets volkomen verkeerd begrijpen, het ene voor iets veel groters aanzien. Van een afstand, in het donker, zijn een vuurvliegje en een lantaarn allebei gewoon licht. De vergissing is makkelijk gemaakt en gênant om te ontdekken.

Het lichaam vertelt het verhaal

Avere le braccine corte (korte armpjes hebben): iemand met armen die te kort zijn om de portemonnee onder in de zak te bereiken. Het betekent gierig, en het verkleinwoord braccine maakt het erger, niet milder: de armen zijn niet gewoon kort, ze zijn belachelijk en heel gelegen kort, vooral wanneer de rekening komt.

Non avere peli sulla lingua (geen haren op de tong hebben): iemand zonder haren op de tong zegt precies wat hij denkt, zonder iets af te zwakken. Italianen gebruiken het over zichzelf bijna met trots, als teken van eerlijkheid. Het Nederlands zegt: geen blad voor de mond nemen.

Avere un diavolo per capello (een duivel per haar hebben): niet één duivel, maar één per haar. Dit is woede op zijn Italiaanst, zichtbaar van de overkant van de straat. Als iemand je waarschuwt dat de baas vandaag un diavolo per capello heeft, stel je verzoek dan uit.

Non stare più nella pelle (niet meer in je eigen vel passen): opwinding die zo sterk is dat het lichaam haar niet kan bevatten. Kinderen voor een verjaardag, volwassenen vlak voordat de sleutels van het nieuwe huis in Italië worden overhandigd. Let op: het Nederlandse „uit je vel springen” lijkt erop, maar betekent juist woede.

Alzare il gomito (de elleboog heffen): het gebaar verraadt het. De elleboog gaat omhoog terwijl het glas kantelt, en gaat dan weer omhoog. Het beschrijft iemand die te veel gedronken heeft, en het is milder dan de alternatieven. Ha alzato un po’ il gomito is wat je zegt over een oom op een bruiloft, met tolerantie in plaats van oordeel. Het Nederlands kijkt liever te diep in het glaasje.

Acqua in bocca! (water in de mond): hou het geheim! Met een mond vol water kan er niets ontsnappen. Het is meestal een instructie, met opgeheven vinger: mi raccomando, acqua in bocca. Het Nederlandse equivalent is korter: mondje dicht.

Situaties, tijd en pausen…

Essere in alto mare (op volle zee zijn): ver van de finish, zonder land in zicht. Een verbouwing of een bureaucratische procedure: gevraagd hoe het gaat, zucht een Italiaan siamo ancora in alto mare, we zitten nog op open zee.

Piove sul bagnato (het regent op wat al nat is): geluk stapelt zich op bij de gelukkigen en pech bij de pechvogels. De rijke wint de loterij; de man wiens auto het begaf verliest daarna zijn sleutels. Het Nederlands dekt alleen de tweede helft: een ongeluk komt nooit alleen.

Arrampicarsi sugli specchi (tegen spiegels op klimmen): een onhoudbare positie verdedigen met steeds wanhopigere argumenten. Een spiegel biedt geen houvast, en iedereen die toekijkt ziet de klimmer wegglijden.

In quattro e quattr’otto (in vier en vier is acht): klaar in de tijd die je nodig hebt om te zeggen dat twee keer vier acht is. Onmiddellijk, zonder gedoe. Te lo sistemo in quattro e quattr’otto: ik regel het in een handomdraai voor je.

Ogni morte di papa (elke dood van een paus): iets wat bijna nooit gebeurt, gebeurt elke dood van een paus. Alleen Italië kon deze tijdseenheid voortbrengen. „Zien jullie elkaar vaak?” „Ogni morte di papa.” Het Nederlands houdt het ook bij de kerkkalender: als Pasen en Pinksteren op één dag vallen.

Lege zakken

Essere al verde (in het groen zitten): blut! Kaarsen werden vroeger onderaan groen geverfd, en een kaars die tot het groen was opgebrand had niets meer te geven. Net zomin als degene die aan het eind van de maand verklaart: sono al verde. Aardig detail: waar het Italiaans groen kiest, staat de Nederlander rood.

Non avere il becco di un quattrino (niet eens de snavel van een quattrino hebben): de quattrino was een muntje van niets, en wie er niet eens het randje van bezit, heeft werkelijk niets meer. Het gaat verder dan essere al verde: dat is krap zitten, dit is volstrekte leegte. Het Nederlands komt niet verder dan „geen rooie cent”, wat hetzelfde zegt maar zonder het beeld.

Fare i conti senza l’oste (de rekening opmaken zonder de waard): deze staat hier om precies de omgekeerde reden dan alle andere. Het Nederlands kent namelijk dezelfde uitdrukking: buiten de waard rekenen. Hetzelfde beeld, dezelfde betekenis, bijna dezelfde woorden. Je regelt de avond, de kosten, wie wat betaalt, en dan komt de waard met het echte totaal. Van alle uitdrukkingen in dit artikel is dit de enige die je wél letterlijk kunt vertalen.

Maak ze je eigen

Aan uitdrukkingen als deze meten Italianen het Italiaans van een buitenlander af. Grammatica levert respect op, maar eravamo quattro gatti, achteloos in een verhaal gegooid, laat een Italiaan glimlachen. Kies er drie of vier uit deze lijst, luister ernaar, en gebruik ze wanneer de situatie past.

Uitdrukkingen lezen is het makkelijke deel. Ze beklijven pas wanneer je ze gebruikt in een echt gesprek, met iemand die je kan vertellen wanneer de timing klopt en wanneer niet.

Wil je Italiaanse uitdrukkingen leren die je ook echt kunt gebruiken, samen met alles wat oefenen met een professionele docent oplevert? Daar zijn de conversatielessen Italiaans van Italian Teacher precies voor gemaakt. Je kunt beginnen met een gratis proefles.